Američka jabuka koja je promenila svetsko voćarstvo

 

Crveni Delišes, međunarodno poznat kao Red Delicious, jedna je od najprepoznatljivijih sorti jabuke u istoriji svetskog voćarstva. Izdužen koničan plod, karakterističnih pet izraženih rebara oko čašice i intenzivna crvena boja učinili su ga gotovo simbolom komercijalne jabuke tokom velikog dela XX veka.

Sorta je poreklom iz Sjedinjenih Američkih Država i nastala je kao slučajni sejanac. Prvobitno je nosila naziv Hawkeye, zatim Delicious, a naziv Red Delicious počeo je da se koristi nakon pojave Zlatnog delišesa – Golden Delicious.

Tokom više od jednog veka iz originalnog Deliciousa spontanim mutacijama izdvojen je veliki broj klonova. Neki su postali tamnije obojeni, drugi su dobili izraženiji izduženi oblik, dok su pojedini razvili takozvani spur tip rasta sa kraćim internodijama i velikim brojem kratkih rodnih grančica.

Zbog toga današnji Crveni Delišes nije potpuno uniformna grupa. Plod koji potrošač poznaje pod tim nazivom može pripadati različitim klonovima iste sortne porodice.

Poreklo Crvenog Delišesa

Crveni Delišes potiče iz Ajove u Sjedinjenim Američkim Državama.

Originalno stablo pronašao je Jesse Hiatt na svojoj farmi u blizini mesta Peru u Ajovi tokom druge polovine XIX veka. Nacionalna kolekcija voća Velike Britanije nastanak sorte približno smešta oko 1880. godine, dok se u pojedinim istorijskim izvorima pojavljuju nešto raniji datumi.

Hiatt je novi sejanac nazvao Hawkeye, po nadimku američke savezne države Ajova.

Kasnije je sortu preuzeo poznati američki rasadnik Stark Brothers, koji ju je uveo u prodaju tokom poslednje decenije XIX veka.

Da li je poznato roditeljstvo Crvenog Delišesa?

Ne potpuno.

Crveni Delišes je slučajni sejanac, a ne rezultat dokumentovanog planskog ukrštanja.

Dugo se pretpostavljalo da je sorta Yellow Bellflower jedan od njegovih roditelja, jer je originalno stablo pronađeno u voćnjaku u kojem je ova sorta bila zastupljena.

Međutim, istorijska dokumentacija nije dovoljna da bi se Yellow Bellflower sa sigurnošću proglasio roditeljem.

Hawkeye, Delicious i Red Delicious

Prvobitni naziv sorte bio je Hawkeye.

Nakon što je Stark Brothers preuzeo sortu, ona je komercijalizovana kao Delicious. Tek nakon pojave žute sorte Golden Delicious tokom početka XX veka postalo je praktično razlikovati dve sorte nazivima Red Delicious i Golden Delicious.

Ovo je važno jer Crveni i Zlatni Delišes, uprkos sličnom imenu, nisu crvena i žuta varijanta iste sorte.

Nastali su nezavisno jedan od drugog kao različiti slučajni sejanci.

Crveni Delišes i Zlatni Delišes nisu ista sorta

Sličnost naziva često stvara zabunu.

Red Delicious i Golden Delicious genetički su različite sorte različitog porekla.

Ime Delicious povezuje ih istorijski preko kompanije Stark Brothers, a ne zato što je jedna obojena mutacija druge. Golden Delicious je kasnije postao posebna izuzetno značajna sorta i jedan od najvažnijih roditelja u oplemenjivanju jabuke.

I Crveni Delišes je ostavio veliki genetički trag – nalazi se u poreklu sorti kao što su Fuji, Empire i brojne druge poznate jabuke.

Crveni Delišes nije samo jedan klon

Tokom dugog perioda gajenja na milionima stabala pojavljivale su se spontane mutacije, odnosno sportovi.

Neke mutacije razlikovale su se po intenzitetu crvene boje, vremenu pojave boje, obliku ploda, visini ploda, bujnosti stabla, dužini internodija, količini kratkog rodnog drveta i vremenu sazrevanja

Najpoznatiji klonovi i mutacije Delicious grupe uključuju Starking, Starkrimson Delicious, Richared Delicious, Oregon Spur, Redchief i druge.

Zbog toga podatak o Crvenom Delišesu uvek treba tumačiti i u odnosu na konkretni klon.

Starking

Starking je jedna od istorijski najvažnijih mutacija Deliciousa.

Pronađen je 1921. godine u Nju Džerziju, a uveden nekoliko godina kasnije. Predstavlja intenzivnije obojenu mutaciju originalnog Deliciousa.

Plod je srednje krupan do krupan, izduženog oblika i tamnije crvene boje nego kod prvobitnog tipa.

Starking je dugo imao veliki komercijalni značaj i na prostoru Evrope, pa se kod nas naziv Starking ponekad gotovo koristio kao sinonim za Crveni Delišes.

Ipak, pravilnije je Starking posmatrati kao klon odnosno sport sorte Delicious.

Starkrimson

Starkrimson Delicious je još jedan veoma poznat klon.

Pronađen je početkom pedesetih godina XX veka u Oregonu i uveden u proizvodnju 1956. godine.

Ima intenzivniju crvenu boju i izraženiji izdužen oblik ploda od starijih tipova. Starkrimson pripada grupi spur tipova, što znači da stablo ima kraće internodije i veću koncentraciju kratkog rodnog drveta.

Takav rast omogućio je formiranje manjih i kompaktnijih stabala i predstavljao veliki napredak u periodu razvoja intenzivnijih zasada jabuke.

Šta znači spur tip Crvenog Delišesa?

Spur tipovi imaju karakterističan način rasta.

Internodije su kraće, bočne grane manje brojne, a na višegodišnjem drvetu formira se veliki broj kratkih rodnih grančica – spurova.

Zbog toga je stablo kompaktnije od standardnog Crvenog Delišesa. Među poznatim spur tipovima nalaze se Starkrimson, Redchief, Oregon Spur i drugi.

Kod takvih klonova rezidba se mora prilagoditi njihovom načinu rasta. Previše jaka rezidba ili kombinovanje veoma slabobujnog spur klona sa ekstremno slabobujnom podlogom može dovesti do preslabog vegetativnog rasta i brzog starenja rodnog drveta.

Stablo originalnog Crvenog Delišesa

Standardni, odnosno nespur tip Crvenog Delišesa razvija srednje bujno do bujno stablo.

Mlada stabla imaju izraženiji uspravan rast, dok se krošnja sa godinama širi pod težinom roda i delovanjem rezidbe.

Rod se velikim delom formira na kratkom rodnom drvetu starom dve ili više godina, ali nespur tipovi imaju i više dužih rodnih grančica nego kompaktni spur klonovi.

Stvarna veličina stabla u savremenom voćnjaku mnogo više zavisi od kombinacije sorte i podloge nego samo od osobina sorte.

Podloge

Crveni Delišes može se gajiti na različitim podlogama za jabuku.

U intenzivnim zasadima koriste se slabobujne podloge poput M9, dok su za manje intenzivne sisteme korišćene podloge kao što su M26, MM106 i MM111.

Izbor podloge treba prilagoditi plodnosti zemljišta, raspoloživosti vode, tipu klona, gustini zasada, sistemu naslona i planiranoj visini stabla.

Kod spur klonova treba posebno voditi računa o prirodno smanjenoj bujnosti samog klona.

Cvetanje

Crveni Delišes cveta u srednjem periodu cvetanja jabuke, uz određene razlike između klonova i lokaliteta.

Datum cvetanja se ne može univerzalno vezati za jedan deo aprila ili maja jer u velikoj meri zavisi od temperature tokom zime i proleća.

Za dobar rod mnogo je važnije da sorta koja služi kao oprašivač ima dovoljno veliko preklapanje perioda cvetanja.

Da li je Crveni Delišes samooplodan?

Ne.

Crveni Delišes je samobesplodna odnosno self-incompatible sorta.

Sopstveni polen ne omogućava pouzdano formiranje komercijalno zadovoljavajućeg roda. Za dobar rod potrebno je unakrsno oprašivanje polenom genetički odgovarajuće sorte koja cveta u isto vreme.

Pčele i drugi insekti imaju veoma važnu ulogu u prenošenju polena između sorti.

Ko može da oprašuje Crveni Delišes?

Odgovarajući oprašivač mora da:

• cveta u približno isto vreme
• proizvodi dovoljno vitalnog polena
• bude genetički kompatibilan sa Crvenim Delišesom

U praksi se koriste različite kompatibilne sorte jabuke, kao i odgovarajuće ukrasne jabuke – crabapple – namenjene oprašivanju komercijalnih zasada. Važno je znati da klonovi Crvenog Delišesa nisu međusobni oprašivači.

Starking, Starkrimson, Redchief i drugi sportovi pripadaju istoj genetičkoj sortnoj osnovi. Sadnja dva različita klona Crvenog Delišesa zato nije isto što i sadnja dve genetički različite sorte.

Plod Crvenog Delišesa

Plod je srednje krupan do krupan, a pojedini moderni klonovi u povoljnim uslovima daju veoma krupne i izrazito ujednačene jabuke.

Jedna od njegovih najprepoznatljivijih osobina je oblik. Plod je izduženo koničan do zvonasto-koničan, a oko čašičnog udubljenja razvija karakterističnih pet izraženih rebara.

Upravo taj oblik, zajedno sa intenzivnom crvenom bojom, učinio je Crveni Delišes jednom od vizuelno najprepoznatljivijih jabuka na svetu.

Boja pokožice

Originalni Delicious nije bio jednolično tamnocrven kao mnogi današnji klonovi.

Osnovna boja bila je zelenkastožuta, preko koje se razvijala crvena dopunska boja i pruge. Tokom XX veka voćari su intenzivno izdvajali mutacije sa sve ranijim i intenzivnijim stvaranjem crvenog pigmenta.

Zbog toga moderni klonovi mogu biti gotovo potpuno prekriveni tamnocrvenom, bordo do veoma tamnom crvenom bojom.

Dobra osunčanost doprinosi razvoju kvalitetne boje.

Pokožica

Pokožica Crvenog Delišesa je čvrsta i relativno debela.

Sa komercijalnog stanovišta to predstavlja veliku prednost jer plod dobro podnosi sortiranje, pakovanje, manipulaciju i transport.

Kod konzumacije neki potrošači upravo tu deblju pokožicu smatraju manje prijatnom u odnosu na sorte sa tanjom kožicom.

Na površini se može pojaviti prirodna voštana prevlaka koja dodatno doprinosi sjaju zrelog ploda.

Meso

Meso je kremastobelo do bledožuto, čvrsto i hrskavo kada se plod obere u optimalnoj zrelosti.

U dobro sazrelom plodu može biti sočno i veoma slatko. Originalni Delicious opisan je kao izrazito aromatična i vrlo ukusna jabuka, a kvalitet ukusa posebno zavisi od dovoljno toplog i osunčanog položaja.

Kod nekih modernih visokobojenih klonova intenzivna boja razvija se pre potpune unutrašnje zrelosti. Zbog toga prerana berba može dati vizuelno atraktivan, ali aromatski nedovoljno razvijen plod.

Ukus

Crveni Delišes je pre svega slatka jabuka sa relativno niskom kiselošću.

Zbog toga nema izraženu kiselkastu svežinu Ajdareda, Greni Smita ili nekih tradicionalnih sorti. U punoj zrelosti mogu se razviti blage voćne i aromatične note.

Kvalitet ukusa veoma zavisi od klona, položaja, opterećenja rodom, količine svetlosti, termina berbe i dužine skladištenja.

Previsok rod i prerana berba mogu dati znatno slabiji ukus.

Zašto Crveni Delišes ponekad ima lošu reputaciju zbog ukusa?

Ovo je zanimljiv deo istorije sorte.

Decenijama je selekcija klonova bila snažno usmerena na intenzivniju crvenu boju, pravilan oblik, transportabilnost i sposobnost čuvanja.

Plod je mogao da postane izrazito crven pre nego što dostigne optimalnu unutrašnju zrelost. Ako se takva jabuka obere prerano i zatim dugo skladišti, meso može izgubiti hrskavost i sočnost i postati brašnjavije.

Zbog toga iskustvo sa industrijski proizvedenim Crvenim Delišesom ne mora odgovarati kvalitetu potpuno zrelog ploda direktno sa dobro vođenog stabla.

Kada sazreva Crveni Delišes?

Crveni Delišes spada u jesenje sorte jabuke.

U Srbiji se različiti klonovi beru uglavnom tokom septembra, dok se termin može pomerati u zavisnosti od klona, položaja i godine.

Domaći proizvođački izvori navode termine od prve do druge polovine septembra, dok se u hladnijim područjima Evrope originalni Delicious bere kasnije.

Zato nije pravilno vezivati čitavu sortnu grupu za jedan datum.

Kod intenzivno obojenih klonova posebno je važno ne određivati trenutak berbe samo prema crvenoj boji pokožice.

Kako se određuje pravi trenutak berbe?

Boja kod Crvenog Delišesa može da zavara.

Za profesionalno određivanje zrelosti koriste se kombinacije pokazatelja kao što su osnovna boja pokožice, čvrstina mesa, sadržaj rastvorljivih suvih materija, razgradnja skroba, boja semenki, broj dana od punog cvetanja i očekivana namena ploda.

Jabuka namenjena dugom skladištenju bere se nešto ranije od ploda namenjenog neposrednoj potrošnji.

Čuvanje

Dobra sposobnost čuvanja bila je jedan od glavnih razloga ogromnog komercijalnog uspeha Crvenog Delišesa.

Čvrsta pokožica i meso omogućavaju dobar transport, dok savremene hladnjače i kontrolisana atmosfera mogu značajno produžiti period prodaje.

Ipak, dugotrajno čuvanje ima granice. Tokom skladištenja može doći do smanjenja sočnosti, gubitka arome i pojave brašnjavije strukture mesa.

Optimalna zrelost pri berbi zato je veoma važna za kvalitet nakon skladištenja.

Površinske ožegotine tokom čuvanja

Crveni Delišes je poznat po osetljivosti na fiziološki poremećaj poznat kao superficial scald, odnosno površinsko posmeđivanje pokožice tokom dužeg hladnog čuvanja.

Problem se najčešće pojavljuje nakon više meseci skladištenja. Prerana berba može povećati rizik.

Savremeno kontrolisano skladištenje i odgovarajuća postberbena tehnologija značajno smanjuju pojavu ovog poremećaja.

Gorke pege

Kod Crvenog Delišesa može se javiti i bitter pit – gorka pega, fiziološki poremećaj povezan sa nedovoljnom koncentracijom kalcijuma u plodu.

Na pokožici se formiraju udubljene tamnije pege, a ispod njih tkivo poprima plutastu strukturu. Rizik zavisi od ishrane, bujnosti stabla, veličine plodova i odnosa mineralnih elemenata.

Preveliki plodovi sa snažno bujnih stabala mogu biti posebno problematični.

Staklavost mesa

Kod Delicious grupe može se pojaviti watercore, odnosno staklavost mesa.

Tkivo oko provodnih snopova i jezgra postaje staklasto i vodenkasto zbog nakupljanja sorbitola i promena u međućelijskim prostorima.

Blaga staklavost neposredno nakon berbe ne mora uvek biti problem za konzumaciju, ali kod dugog skladištenja može povećati rizik od unutrašnjeg posmeđivanja i raspadanja mesa.

Plesnivost semenog gnezda

Crveni Delišes može biti osetljiv na moldy core, odnosno plesnivost unutrašnjosti oko semenog gnezda.

Razlog delimično leži u građi čašičnog dela ploda, kroz koji gljive mogu lakše dospeti do unutrašnjih šupljina.

Spolja takav plod može izgledati potpuno zdrav, dok se promena razvija u unutrašnjosti.

Čađava krastavost

Crveni Delišes nije sorta otporna na čađavu krastavost jabuke.

Može biti osetljiv na infekciju gljivom Venturia inaequalis, naročito tokom kišnog proleća i u zasadima sa dugotrajnim vlaženjem lista.

Zbog toga savremena proizvodnja zahteva praćenje uslova za infekciju i odgovarajući program zaštite.

Ne treba ga svrstavati među sorte pogodne za proizvodnju bez zaštite od gljivičnih bolesti.

Bakteriozna plamenjača

Odnos Delicious grupe prema bakterioznoj plamenjači – Erwinia amylovora zavisi od klona, organa biljke i intenziteta infekcije.

Stručni izvori uglavnom je svrstavaju od umereno osetljive do osetljive u uslovima visokog infekcionog pritiska.

Zbog toga je najbolje izbegavati opštu tvrdnju da je Crveni Delišes „otporan na erviniju“.

Posebno treba kontrolisati preteranu bujnost, jer mladi, snažni i sočni lastari predstavljaju pogodno tkivo za širenje bolesti.

Rezidba

Rezidba Crvenog Delišesa zavisi od toga da li se radi o standardnom ili spur klonu.

Kod standardnog tipa rod se formira na kratkim rodnim grančicama i delom na dužem rodnom drvetu.

Kod spur tipova mnogo veći deo rodnih pupoljaka koncentrisan je na kratkim grančicama uz skeletne grane.

Cilj je:

• održavati dovoljno mladog rodnog drveta
• sprečiti starenje spurova
• omogućiti svetlost plodovima
• uklanjati suviše gusto i slabo rodno drvo
• kontrolisati visinu i širinu krošnje

Svetlost i boja ploda

Kod Crvenog Delišesa dobra osvetljenost predstavlja jedan od najvažnijih elemenata kvaliteta.

Plodovi u zasenjenoj unutrašnjosti krošnje imaju slabiju crvenu boju, niži sadržaj šećera, slabije razvijenu aromu, manje ujednačen kvalitet.

Zbog toga pravilna rezidba nije važna samo zbog količine roda već direktno utiče na tržišni izgled i kvalitet jabuke.

Proređivanje plodova

Preveliko opterećenje rodom može dovesti do sitnijih plodova i slabijeg kvaliteta.

Zbog toga je proređivanje važna mera u komercijalnoj proizvodnji.

Cilj nije dobiti najveći mogući broj jabuka, već odgovarajući broj dobro razvijenih plodova.

Pravilno opterećenje takođe pomaže održavanju vegetativnog rasta i stvaranju cvetnih pupoljaka za narednu godinu.

Alternativna rodnost

Pojedini spur tipovi Delicious grupe mogu pokazati sklonost ka alternativnoj rodnosti, naročito kada se dozvoli preveliko opterećenje stabla.

Godina sa izrazito velikim rodom može smanjiti formiranje cvetnih pupoljaka za sledeću sezonu.

Pravovremeno proređivanje i pravilna ishrana stabla zato imaju značaj ne samo za krupnoću tekućeg roda već i za stabilnost proizvodnje između godina.

Zemljište

Crveni Delišes najbolje rezultate postiže na dubokim, plodnim i dobro dreniranim zemljištima.

Kao i kod drugih jabuka, konkretne potrebe značajno zavise od podloge.

Slabobujne podloge imaju plići korenov sistem i zahtevaju preciznije navodnjavanje i ishranu.

Na težim zemljištima posebnu pažnju treba posvetiti drenaži, dok na lakim zemljištima može biti veći problem nedostatak vode.

Klima

Za razvoj visokog kvaliteta ploda Crveni Delišes zahteva dovoljno dugu vegetacionu sezonu i dobro osunčavanje.

Temperatura i svetlost značajno utiču na ukus i boju.

National Fruit Collection posebno navodi da Delicious postiže bolji ukus u područjima sa povoljnim temperaturnim i svetlosnim uslovima.

Za razvoj intenzivne crvene boje naročito je korisna kombinacija sunčanih dana i svežijih noći u periodu pred berbu.

Crveni Delišes za svežu potrošnju

Primarna namena sorte je sveža potrošnja.

Upravo za to je decenijama selekcionisana. Atraktivan izgled, slatkoća, hrskavost i sposobnost transporta učinili su je jednom od najpoznatijih stonih jabuka.

Za najbolji doživljaj važno je jesti plod koji nije ubran prerano niti predugo skladišten.

Crveni Delišes za sok

Može se koristiti za proizvodnju soka, ali zbog visokog odnosa šećera prema kiselinama daje relativno blag i sladak profil.

Zbog toga je često zanimljiviji kao deo kupaže sa kiselijim i aromatičnijim sortama.

Takva kombinacija može dati sok boljeg balansa nego Crveni Delišes samostalno.

Crveni Delišes za preradu

Može se koristiti za različite prerađevine, ali nije među klasičnim kulinarskim sortama koje se posebno cene zbog izražene kiseline i sposobnosti zadržavanja strukture tokom termičke obrade.

Njegova osnovna vrednost ostaje svež plod.

Plodovi koji nisu odgovarajućeg kalibra ili izgleda za stonu prodaju mogu se usmeravati na sokove, kaše, koncentrate i druge industrijske proizvode.

Crveni Delišes za rakiju od jabuke

Crveni Delišes može da se koristi i za proizvodnju rakije od jabuke.

Njegova prednost je dobra količina šećera u potpuno zrelom plodu, što omogućava odgovarajući potencijal alkoholne fermentacije.

Međutim, relativno niska kiselost i blag aromatski profil znače da sam Crveni Delišes ne mora dati najkompleksniju sortnu rakiju.

Zbog toga može biti veoma zanimljiv kao deo kupaže više sorti jabuke, gde daje šećer i punoću, dok kiselije i aromatičnije sorte doprinose svežini i složenosti.

Za kvalitet destilata mnogo su važniji zrelost i zdravlje ploda, pravilna fermentacija i destilacija nego tržišni izgled same jabuke.

Berba za rakiju

Za rakiju se ne treba voditi kriterijumom berbe za hladnjaču.

Plod namenjen destilaciji treba da dostigne punu tehnološku zrelost. Tada sadrži više fermentabilnih šećera i bolje razvijenu aromu. Plod može biti nešto mekši nego za stonu prodaju, ali ne sme biti truo ili plesniv.

Prerano ubrana jabuka ima manji alkoholni potencijal i manje razvijen sortni karakter.

Fermentacija

Jabuke se pre fermentacije sortiraju, peru po potrebi i usitnjavaju u odgovarajuću kašu.

Kontrolisana fermentacija pomaže očuvanju voćnih aroma i smanjuje mogućnost razvoja neželjenih mikroorganizama.

Kod Crvenog Delišesa posebno može biti korisno praćenje ukupne kiselosti kljuka, jer sorta prirodno pripada slađem i manje kiselom delu sortimenta.

Destilaciju nakon završene fermentacije ne treba nepotrebno odlagati.

Značaj Crvenog Delišesa u oplemenjivanju

Crveni Delišes nije važan samo zbog direktne proizvodnje.

Njegov genetički materijal korišćen je za stvaranje velikog broja novih sorti.

Jedan od najpoznatijih primera je Fuji, nastao ukrštanjem Ralls Janet × Delicious. Delicious se nalazi i u poreklu sorti kao što su Empire, Kidd's Orange Red i drugih modernih jabuka.

Zbog toga je uticaj Crvenog Delišesa na današnji svetski sortiment mnogo veći nego što pokazuje samo njegova trenutna zastupljenost u zasadima.

Zašto je Crveni Delišes istorijski toliko važan?

Malo sorti jabuke uspelo je da istovremeno ostavi toliko jak trag u proizvodnji, trgovini i oplemenjivanju.

Njegov uspeh zasnivao se na veoma prepoznatljivom izgledu, dobroj transportabilnosti, sposobnosti skladištenja, slatkom ukusu i velikom broju mutacija koje su proizvođačima omogućile stalno unapređivanje boje i načina rasta stabla.

Istovremeno, istorija Crvenog Delišesa pokazuje i granice selekcije usmerene prvenstveno na izgled. Najcrveniji plod nije automatski i najukusniji.

Najbolji Crveni Delišes dobija se kada se usklade odgovarajući klon, prinos, svetlost, puna zrelost i pravilno čuvanje.

Najvažnije osobine Crvenog Delišesa

• Američka sorta jabuke
• Pronađena kod Jesseja Hiatta u Ajovi
• Prvobitni naziv Hawkeye
• Kasnije nazvana Delicious
• Danas poznata kao Red Delicious odnosno Crveni Delišes
• Slučajni sejanac nepotpuno poznatog roditeljstva
• Nije ista sorta kao Zlatni Delišes
• Jedna od istorijski najznačajnijih komercijalnih jabuka
• Ima veliki broj klonova i mutacija
• Poznati klonovi su Starking, Starkrimson, Redchief i Oregon Spur
• Postoje standardni i spur tipovi rasta
• Standardni tip je srednje bujan do bujan
• Spur tipovi su kompaktniji i formiraju mnogo kratkog rodnog drveta
• Samobesplodna sorta
• Zahteva genetički različitog oprašivača
• Klonovi Crvenog Delišesa ne mogu međusobno zameniti pravi oprašivač
• Plod srednje krupan do krupan
• Izduženo koničan do zvonast oblik
• Karakterističnih pet rebara oko čašice
• Intenzivno crvena do tamnocrvena pokožica kod modernih klonova
• Čvrsta i relativno debela pokožica
• Kremastobelo do bledožuto meso
• Hrskav u optimalnoj zrelosti
• Izraženo sladak ukus
• Relativno niska kiselost
• U Srbiji se različiti klonovi uglavnom beru tokom septembra
• Vrlo dobro podnosi transport
• Pogodan za duže čuvanje u kontrolisanim uslovima
• Osetljiv na površinsko posmeđivanje tokom dugog skladištenja
• Može pokazivati gorku pegu i staklavost mesa
• Osetljiv na čađavu krastavost
• Pre svega stona jabuka
• Može se koristiti za sok i preradu
• Može se koristiti za rakiju, posebno u kupaži sa drugim sortama
• Veoma važan roditelj u oplemenjivanju savremenih jabuka

Česta pitanja o Crvenom Delišesu

Odakle potiče Crveni Delišes?

Crveni Delišes potiče iz Ajove u SAD, gde ga je kao slučajni sejanac pronašao Jesse Hiatt tokom druge polovine XIX veka.

Kako se Crveni Delišes prvobitno zvao?

Originalna jabuka nosila je naziv Hawkeye. Nakon preuzimanja od strane Stark Brothers komercijalizovana je kao Delicious, a kasnije se ustalio naziv Red Delicious.

Da li su Crveni Delišes i Zlatni Delišes ista sorta?

Ne. Red Delicious i Golden Delicious su genetički različite sorte, nastale nezavisno kao slučajni sejanci u SAD.

Da li je poznato roditeljstvo Crvenog Delišesa?

Ne pouzdano. Yellow Bellflower se tradicionalno navodi kao mogući roditelj, ali to nije definitivno potvrđeno. Najpreciznije je Crveni Delišes opisivati kao slučajni sejanac nepotpuno poznatog porekla.

Da li su Starking i Crveni Delišes isto?

Starking je spontana mutacija, odnosno klon Deliciousa, izdvojen zbog intenzivnije crvene boje. Pripada grupi Crvenog Delišesa, ali nije originalni klon.

Da li je Starkrimson isto što i Crveni Delišes?

Starkrimson je jedan od poznatih spur klonova Crvenog Delišesa, izdvojen zbog intenzivne boje, izduženog ploda i kompaktnijeg načina rasta stabla.

Šta znači spur Crveni Delišes?

Spur klonovi imaju kraće internodije, kompaktniji rast i veliki broj kratkih rodnih grančica. Zbog toga se njihov način rezidbe i izbor podloge razlikuju od standardnog Crvenog Delišesa.

Da li je Crveni Delišes samooplodan?

Ne. Crveni Delišes je samobesplodna sorta i za pouzdan rod zahteva polen druge genetički kompatibilne sorte koja cveta u približno isto vreme.

Mogu li Starking i Starkrimson međusobno da se oprašuju?

Ne treba računati na njih kao na dve različite sorte za oprašivanje. To su mutacije iste osnovne sorte i genetički su previše bliske. U zasadu treba obezbediti odgovarajuću drugu sortu.

Kada sazreva Crveni Delišes u Srbiji?

U našim uslovima različiti klonovi uglavnom se beru tokom septembra. Tačan termin zavisi od klona, položaja, godine i namene ploda.

Kakvog je ukusa Crveni Delišes?

U punoj zrelosti je sladak, relativno malo kiseo, hrskav i blago aromatičan. Prerana berba i predugo čuvanje mogu značajno smanjiti kvalitet ukusa.

Zašto Crveni Delišes ima pet ispupčenja na dnu?

Jedna od njegovih karakterističnih pomoloških osobina je snažno rebrast čašični deo ploda, koji najčešće formira pet izraženih rebara ili ispupčenja.

Može li Crveni Delišes dugo da se čuva?

Da. Dobra sposobnost skladištenja i transporta bila je jedan od razloga njegovog ogromnog komercijalnog uspeha. Međutim, tokom veoma dugog skladištenja može izgubiti sočnost i razviti fiziološke poremećaje.

Koji se problemi mogu pojaviti tokom čuvanja?

Crveni Delišes je sklon površinskom posmeđivanju pokožice, gorkim pegama, staklavosti mesa i plesnivosti semenog gnezda u zavisnosti od uslova proizvodnje i skladištenja.

Da li je Crveni Delišes otporan na bolesti?

Ne treba ga smatrati otpornom sortom. Posebno je osetljiv na čađavu krastavost, dok se osetljivost na bakterioznu plamenjaču kreće od umerene do izraženije u povoljnim uslovima za razvoj bolesti.

Da li je Crveni Delišes dobar za sok?

Može da se koristi, ali daje relativno sladak sok sa manje izraženom kiselinom. Zbog toga može biti naročito koristan u kupaži sa kiselijim i aromatičnijim sortama jabuke.

Da li je Crveni Delišes dobar za rakiju od jabuke?

Može biti dobra sirovina zbog sadržaja šećera, ali zbog niže kiseline i umerenog aromatskog profila posebno je zanimljiv kao deo kupaže više sorti jabuke. Za kvalitet rakije presudni su puna zrelost, zdrava sirovina i kontrolisana fermentacija.

Da li se Crveni Delišes koristi u oplemenjivanju?

Da. Delicious je jedan od veoma značajnih roditelja u istoriji oplemenjivanja jabuke. Nalazi se, između ostalog, u poreklu čuvene sorte Fuji.

Zašto je Crveni Delišes toliko važna sorta?

Zbog kombinacije prepoznatljivog izgleda, transportabilnosti, mogućnosti čuvanja i velikog broja uspešnih klonova Crveni Delišes je decenijama imao ogroman uticaj na komercijalno voćarstvo, ali i na stvaranje novih sorti jabuke.